การพัฒนาเกณฑ์ ITA 2569 ด้วย 7 กุญแจสำคัญ มุ่งสู่ความโปร่งใส
สำหรับบทความนี้จะเป็นเนื้อหาทำเพื่อเปรียบเทียบการพัฒนาเกณฑ์ตัวชี้วัดการประเมินคุณธรรมและความโปร่งใสในการดำเนินงานของหน่วยงานภาครัฐ (Integrity and Transparency Assessment : ITA) ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 ของสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) โดยสำนักงาน ป.ป.ช. ได้ประสานความร่วมมือกับคณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในการพัฒนากรอบแนวคิด (Conceptual Framework) รายละเอียดตัวชี้วัดและเครื่องมือการประเมิน ITA ให้มีเนื้อหาครอบคลุมทั้งในด้านคุณธรรม ความโปร่งใส และการทุจริต ทั้งทางตรงและทางอ้อม รวมไปถึงบริบทแวดล้อมที่เกี่ยวข้องกับการทุจริต และเป็นไปในทิศทางเดียวกับการประเมินในระดับสากลด้วย โดยเฉพาะการออกแบบและพัฒนาเครื่องมือการประเมิน ITA ให้มีความสอดรับและสนับสนุนการยกระดับค่าดัชนีการรับรู้การทุจริต (Corruption Perceptions Index : CPI) ของประเทศไทยในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินงานของหน่วยงานภาครัฐ โดยได้มีการปรับเปลี่ยนกรอบแนวคิดและเครื่องมือการประเมิน ITA สรุปสาระสำคัญ ดังนี้
1) การปรับปรุงและพัฒนาตัวชี้วัดความโปร่งใสใหม่ ประกอบด้วย 2 ส่วนสำคัญ ดังนี้
|
การเปลี่ยนแปลงเชิงกลยุทธ์
|
มุมมองเกณฑ์การประเมิน/เป้าหมาย
|
- การพัฒนาระบบการวัดผลใหม่ให้มีความชัดเจนและตรวจสอบได้จริง
- การเปลี่ยนจุดเน้นจากการดูเอกสารภาพรวมเป็นการประเมินพฤติกรรมการทำงานจริง
|
- หลักเกณฑ์การประเมิน ITA 2569 มีความครอบคลุมปัจจัยที่ใช้ในการบริหารงานขององค์กรตามหลัก 5M ประกอบด้วย Man (บุุคลากรภาครัฐ), Money (งบประมาณ), Material (ทรัพย์สินของราชการ), Method (ระเบียบปฏิบัติ), Machine (เครื่องมือที่ใช้ในการเปิดเผยข้อมูลและต่อต้านการทุจริต)
- การวัดผลครอบคลุมผ่าน 3 มิติ (IIT, EIT และ OIT) เพื่อให้ได้ข้อมูลครบถ้วนที่สุด
- การนำผลการปรับปรุงตัวชี้วัดใหม่ เพื่อเป้าหมายการพัฒนาองค์กรที่มีธรรมาภิบาลอย่างยั่งยืน
|
2) การพัฒนาเกณฑ์วัดการรับรู้ของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียภายใน (Internal Integrity and Transparency Assessment: IIT) มีแนวคิดพลิกโฉมจาก "ภาพรวมการบริการ" สู่การเจาะลึกพฤติกรรมทุจริตใน 5 ด้าน ดังนี้
|
หลักเกณฑ์ ITA 2568 (เดิม)
|
หลักเกณฑ์ ITA 2569 (ใหม่)
|
- ตัวชี้วัดการปฏิบัติหน้าที่: เน้นประเมินการรับรู้ของบุคลากรต่อ "ภาพรวม" การปฏิบัติหน้าที่ โดยมุ่งเน้นที่ความโปร่งใส ความเท่าเทียมในการบริการ และความรับผิดชอบตามระเบียบขั้นตอนปกติ
|
- ตัวชี้วัดการปฏิบัติหน้าที่: มุ่งเน้นการประเมิน "พฤติกรรมทุจริตเชิงลึก" โดยเฉพาะเรื่องการเรียกรับสินบน และผลประโยชน์ทับซ้อน โดยเป็นการจัดเก็บข้อมูลเชิงประสบการณ์จริงของบุคลากร เพื่อให้ได้ข้อมูลที่สะท้อนข้อเท็จจริงมากกว่าเพียงแค่ทัศนคติ
|
- ตัวชี้วัดการใช้งบประมาณ: มุ่งเน้นการประเมินการรับรู้ภาพรวมของกระบวนการงบประมาณ ตั้งแต่การวางแผน การมีส่วนร่วม ไปจนถึงการจัดซื้อจัดจ้างตามระเบียบ โดยเน้นเรื่องการดำเนินการตามขั้นตอน (Compliance) และความคุ้มค่าหรือไม่ เพื่อสร้างความเชื่อมั่นต่อหน่วยงานที่บริหารดำเนินงานโปร่งใส
|
- ตัวชี้วัดการใช้งบประมาณและการจัดซื้อจัดจ้าง: ปรับปรุงเกณฑ์เพื่อยกระดับความเข้มข้นของการประเมิน โดยมุ่งเน้น “ประสบการณ์จริง” ต่อการทุจริตที่เกิดขึ้น แม้กระบวนการจะดูถูกต้องตามกฎหมายแต่แฝงด้วยผลประโยชน์ทับซ้อนหรือมีผลประโยชน์แอบแฝง (Conflict of Interests / Hidden Interests) การได้ผลประโยชน์โดยมิชอบจากสัญญาการจัดซื้อจัดจ้าง ตลอดจนการเบิกจ่ายเงินเป็นเท็จ โดยเฉพาะอย่างยิ่งลักษณะการทุจริตในสัญญาจัดซื้อจัดจ้างขนาดใหญ่ และการเรียกค่าอำนวยความสะดวกในระดับปฏิบัติการ (เช่น ค่าทำงานล่วงเวลา (OT) ค่าวัสดุอุปกรณ์ หรือค่าเดินทาง)
|
- ตัวชี้วัดการใช้อำนาจ: มุ่งเน้นการประเมินการรับรู้ต่อการใช้อำนาจตามหน้าที่ทั่วไปของผู้บังคับบัญชา เช่น การมอบหมายงานที่เป็นธรรม การประเมินผลงานที่เหมาะสม และการบริหารงานบุคคล (สรรหา แต่งตั้ง โยกย้าย) ให้เป็นไปตามระเบียบ โดยเน้นการป้องกันการใช้อำนาจที่กระทบต่อการเอื้อประโยชน์ให้พวกพ้องในการทำงาน
|
- ตัวชี้วัดการใช้อำนาจในการบริหารงานบุคคล: ยกระดับเกณฑ์โดยมุ่งเน้น “ประสบการณ์ตรง” ต่อการใช้อิทธิพลหรือกดดันในทางมิชอบที่รุนแรงขึ้น เช่น การใช้อำนาจสั่งการแต่งตั้งบุคคลที่มีความสัมพันธ์ส่วนตัวหรือพวกพ้องเข้าสู่ตำแหน่งสำคัญ รวมถึงการประเมินสภาวะแวดล้อมในการทำงาน (Work Environment) มีลักษณะเป็นการใช้อำนาจบังคับขู่เข็ญหรือกดดันให้ผู้ใต้บังคับบัญชากระทำในสิ่งที่เป็นการทุจริตหรือประพฤติมิชอบ
|
- ตัวชี้วัดการใช้ทรัพย์สินของราชการ: มุ่งเน้นประเมินการรับรู้ของบุคลากรว่าหน่วยงานมีแนวทางปฏิบัติในการใช้ทรัพย์สินของต้องหรือไม่ โดยเน้นความสะดวกในการใช้งานและการตรวจสอบอย่างสม่ำเสมอ เพื่อป้องกันไม่ให้เจ้าหน้าที่นำทรัพย์สินราชการไปใช้เป็นประโยชน์ส่วนตัวในระดับเบื้องต้น
|
- ตัวชี้วัดการใช้ทรัพย์สินของราชการ: ยกระดับสู่การสร้าง “ระบบบริหารจัดการที่เป็นมาตรฐานสากล” โดยเน้นการกำกับดูแลที่ครอบคลุมทรัพย์สินทุกประเภท (ตั้งแต่วัสดุไปจนถึงอสังหาริมทรัพย์) เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดการรั่วไหลหรือการนำทรัพย์สินของราชการไปใช้ผิดวัตถุุประสงค์ และเพื่อสร้างจิตสำนึกรับผิดชอบในการแยกแยะระหว่าง “ประโยชน์ส่วนตน” (เรื่องส่วนตัว) และ “ประโยชน์ส่วนรวม” (เรื่องส่วนรวม) อย่างเคร่งครัด
|
- ตัวชี้วัดการแก้ไขปัญหาการทุจริต: มุ่งเน้นประเมินการรับรู้ภาพรวมว่าผู้บริหารให้ความสำคัญในการต่อต้านทุจริตหรือไม่ โดยเน้นที่การมีมาตรการภายใน การส่งเสริมให้แจ้งเบาะแส และการมีบทลงโทษที่จริงจังเมื่อพบความผิด เพื่อแสดงให้เห็นว่าหน่วยงานมีระบบการจัดการปัญหาทุจริตตามมาตรฐาน
|
- ตัวชี้วัดการแก้ไขปัญหาการทุจริต: ยกระดับจากการมีมาตรการไปสู่การประเมิน “ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง” โดยประเมินจากการให้ความสำคัญของผู้บริหารกับการป้องกันหรือแก้ไขปัญหาการทุจริตภายในองค์กร รวมถึงประเมินความเข้มแข็งของกลไกตรวจสอบการทุจริตและประพฤติมิชอบภายในองค์กร ทั้งในด้านความเข้มแข็งหรือความกล้าในการปกป้องผลประโยชน์ของหน่วยงาน สร้างความน่าเชื่อถือของกระบวนการจัดการเรื่องร้องเรียนและการคุ้มครองผู้ร้องเรียน เพื่อสะท้อนว่าระบบป้องกันทุจริตขององค์กรทำงานได้จริงหรือไม่ในทางปฏิบัติ
|
3) การพัฒนาเกณฑ์วัดการรับรู้ของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียภายนอก (External Integrity and Transparency Assessment: EIT) มีแนวคิดพลิกโฉมจาก "ภาพลักษณ์การให้บริการและการดำเนินงานขององค์กร" สู่การเจาะลึกพฤติกรรมการสร้างความโปร่งใสใน 2 ด้าน ดังนี้
|
หลักเกณฑ์ ITA 2568 (เดิม)
|
หลักเกณฑ์ ITA 2569 (ใหม่)
|
- ตัวชี้วัดคุณภาพการดำเนินงาน: มุ่งเน้นประเมินการรับรู้ของผู้รับบริการ ผู้มาติดต่อ หรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียของหน่วยงาน ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าหน้าที่เป็นไปตามมาตรฐาน ขั้นตอน และระยะเวลาที่กำหนด อย่างเท่าเทียมกันโดยไม่เลือกปฏิบัติ รวมถึงพฤติกรรมการถูกเจ้าหน้าที่เรียกรับสินบนเพื่อแลกกับการให้บริการหรือปฏิบัติหน้าที่
|
มุ่งเน้นการยกระดับการรับรู้ และความคิดเห็น จากประสบการณ์ตรงของผู้รับบริการหรือผู้ติดต่อภายนอกต่อการทุจริตหรือรับสินบน และภาพลักษณ์ขององค์กรในด้านความซื่อสัตย์สุจริต แบ่งเป็น 2 ตัวชี้วัด ดังนี้
- ตัวชี้วัดความสุจริตในการดำเนินงาน: วัดระดับการรับรู้และความคิดเห็นในมุมมองของบุคคลภายนอกต่อความสุจริตหรือทุจริตของผู้บริหารและเจ้าหน้าที่ในการให้บริการและการดำเนินงานของหน่วยงาน รวมถึงประเด็นการใช้จ่ายงบประมาณที่อาจมีผลประโยชน์ทับซ้อน (Conflict of Interests)*
หมายเหตุ: *ข้อมูลนี้สะท้อนถึงความล้มเหลวในการสร้างความโปร่งใส โดยหน่วยงานสามารถนำผลคะแนนสู่การยกระดับมาตรการป้องกันและแก้ปัญหาได้ตรงจุดตามภารกิจหลักและความเสี่ยงเฉพาะของหน่วยงาน
- ตัวชี้วัดความเสี่ยงในการติดต่อหรือรับบริการ: วัดระดับการรับรู้และความคิดเห็นในมุมมองของบุคคลภายนอกต่อบรรยากาศและสถานการณ์ในการติดต่อราชการกับหน่วยงาน ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงการเรียกรับสินบนหรือการทุจริต ประเด็นความเสี่ยงที่การดำเนินการจะถูกถ่วงเวลาหากไม่ให้ของขวัญของกำนัล รวมถึงระบบอุปถัมภ์จากการใช้เส้นสายหรือคนรู้จักในการติดต่อรับบริการของหน่วยงาน**
หมายเหตุ: **ข้อมูลนี้สะท้อนถึงภาพลักษณ์องค์กรในด้านความซื่อสัตย์สุจริตต่อการปฏิบัติงาน/การให้บริการของหน่วยงาน โดยหน่วยงานสามารถนำผลคะแนนสู่การยกระดับมาตรการป้องกันการทุจริต (เช่น การปรับปรุงกระบวนการลดความล่าช้าและความไม่สะดวก โดยนำเทคโนโลยีมาปรับใช้ การแก้ไขกฎระเบียบที่ซับซ้อนให้มีความชัดเจน ลดโอกาสการใช้ดุลยพินิจ) เพื่อสร้างมาตรฐานการปฏิบัติงาน ขจัดการใช้เส้นสาย และสร้างความเชื่อมั่นในความซื่อสัตย์สุจริตให้เป็นที่ประจักษ์แก่สาธารณชน |
- ตัวชี้วัดประสิทธิภาพการสื่อสาร: มุ่งเน้นประเมินการรับรู้ของผู้รับบริการ ผู้มาติดต่อ หรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียของหน่วยงาน ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการเผยแพร่ข้อมูลของหน่วยงานต่อสาธารณชน ผ่านช่องทางที่หลากหลาย สามารถเข้าถึงได้ง่าย ข้อมูลมีความครบถ้วนและเป็นปัจจุบัน มีการเผยแพร่ข่าวสารให้รับทราบอย่างชัดเจน รวมถึงหน่วยงานต้องมีการอธิบายหรือชี้แจงต่อประชาชนอย่างชัดเจนด้วย
|
- ตัวชี้วัดการปรับปรุงระบบการทำงาน: มุ่งเน้นประเมินการรับรู้ของผู้รับบริการ ผู้มาติดต่อ หรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียของหน่วยงาน ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ และกระบวนการทำงาน ขั้นตอน วิธีการบริการ และการพัฒนาการให้บริการผ่านทางออนไลน์ ให้สะดวกรวดเร็วมากยิ่งขึ้น รวมถึงการเปิดโอกาสให้บุคคลภายนอกเข้าไปมีส่วนร่วมในการปรับปรุงและพัฒนาการดำเนินงานให้เกิดความโปร่งใสมากขึ้น
|
4) สรุปโครงสร้างแบบวัด IIT และแบบวัด EIT ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569
|
แบบวัด IIT
|
แบบวัด EIT
|
- ส่วนที่ 1: ข้อคำถามกลาง (Core Questions) จำนวน 20 ข้อ
- เป็นชุดข้อคำถามมาตรฐานที่ใช้ประเมินร่วมกันทุกหน่วยงานภาครัฐ
- วัดระดับคุณธรรมและความโปร่งใสในการบริหารงาน
- มุ่งเน้นการประเมินมาตรฐานกลางที่เป็นสากลสำหรับทุกองค์กร
|
- ส่วนที่ 1: ข้อคำถามกลาง (Core Questions) จำนวน 7 ข้อ
- เป็นชุดข้อคำถามมาตรฐานที่ใช้ประเมินร่วมกันทุกหน่วยงานภาครัฐ เพื่อเป็นมาตรฐานกลางสำหรับทุกองค์กร
- วัดประเด็นพื้นฐานด้านคุณธรรมและความโปร่งใสของการให้บริการภาครัฐ ซึ่งเป็นข้อมูลสะท้อนถึงความล้มเหลวในการสร้างความโปร่งใส (เช่น การเรียกรับสินบนหรือของขวัญของกำนัล การใช้เส้นสายหรือคนรู้จักในการติดต่อเพื่อให้ได้รับการบริการที่ดี สะดวก และรวดเร็ว)
|
- ส่วนที่ 2: ข้อคำถามเฉพาะ (Specific Questions) จำนวน 10 ข้อ
- ออกแบบเฉพาะตามบริบทภารกิจและความเสี่ยงของแต่ละกลุ่มหน่วยงาน
- สอดคล้องกับลักษณะงานจริง เพื่อให้ข้อมูลที่ได้รับตรงตามภารกิจหลักและความเสี่ยงเฉพาะของหน่วยงาน
|
- ส่วนที่ 2: ข้อคำถามเฉพาะ (Specific Questions) จำนวน 10 ข้อ
- การประเมินมุ่งเน้นประเด็นเฉพาะด้านการให้บริการสาธารณะหรือการดำเนินงานตามพันธกิจหลักของแต่่ละกลุ่มหน่วยงาน เพื่อสะท้อนคุณภาพการดำเนินงานในมุมมองของผู้รับบริการที่มีต่อหน่วยงานนั้น ๆ อย่างชัดเจน
- วัดประเด็นร้องเรียนจากการให้บริการสาธารณะหรือการดำเนินงานของแต่่ละกลุ่มหน่วยงาน ได้แก่ การปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ/ละเมิด การจัดซื้อจัดจ้าง การยักยอก/เบียดบังเงินหรือทรัพย์สินของราชการ ร่ำรวยผิดปกติ ที่ดิน ทุจริตในการจัดทำงบประมาณ/โครงการ การเรียกรับสินบน การบริหารงานบุคคล การขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนบุคคลกับประโยชน์ส่วนรวม การฝ่าฝืนจริยธรรมอย่างร้ายแรง)
|
เอกสารอ้างอิง (References)
สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ. (2569). คู่มือการประเมินคุณธรรมและความโปร่งใสในการดำเนินงานของหน่วยงานภาครัฐ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 (พิมพ์ครั้งที่ 1). บริษัท กรังด์ปรีซ์ อินเตอร์เนชั่นแนล จำกัด (มหาชน).
https://itas.nacc.go.th/home/detailnews/4222
สำนักงาน ป.ป.ช. ประจำจังหวัดสงขลา. (2569, 17 มีนาคม). "ITA 2569 ไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป!" พลิกโฉมเกณฑ์ใหม่ เน้นเจาะลึกพฤติกรรมทุจริตแบบจัดเต็ม ใครไม่อยากพลาดเรื่อง '5 กุญแจสำคัญ' สู่ความโปร่งใส ต้องดูคลิปนี้! [Video]. Facebook.
https://www.facebook.com/watch/?v=1812551819426964
น.ส.จันทรัตน์ หิรัญกิจรังษี
นักวิเคราะห์นโยบายและแผน
สถาบันนวัตกรรมการเรียนรู้ มหาวิทยาลัยมหิดล
